Sau đây là năm điểm đáng chú ý:

Đức Giáo Hoàng Lêô không phản đối AI, nhưng…

Đức Thánh Cha viết rằng trí tuệ nhân tạo phải được đặt vào việc phục vụ sự phát triển toàn diện của con người. Là res novae – hay cuộc cách mạng – của thời đại chúng ta, những cơ hội và rủi ro liên quan đến AI, robot và quá trình số hóa đều có thật và đang đến rất gần, báo hiệu một “sự thay đổi mang tính thời đại” đối với nhân loại. Dù không nên sợ hãi hay phủ nhận công nghệ, những câu hỏi mà công nghệ đặt ra những thách đố cho lương tâm nhân loại. Ngài viết: “Chúng ta phải cầu xin Chúa ban cho sự khôn ngoan để giải thích những xu hướng lớn của thời đại chúng ta, đặc biệt là những tiến bộ kỹ thuật.” (MH 4)

Kế thừa các chủ đề Kinh Thánh, tư tưởng của những nhà tư tưởng Ki-tô giáo như J.R.R. Tolkien, Dorothy Day và Thánh Augustinô, cũng như giáo huấn của các vị giáo hoàng tiền nhiệm, Đức Giáo Hoàng Lêô nhấn mạnh nhu cầu phân định một cách khôn ngoan để áp dụng giáo huấn xã hội của Giáo Hội trong mọi thời đại.

Nhân loại đang ở thời điểm mang tính bước ngoặt

Theo truyền thống, nhan đề của thông điệp – trong tiếng La-tinh có nghĩa là “Nhân Loại Kỳ Diệu” – xuất phát từ những lời mở đầu của thông điệp. Nhưng đây cũng là một chủ đề phù hợp với tầm nhìn của Đức Giáo Hoàng Lêô, vốn được thể hiện xuyên suốt trong toàn bộ thông điệp. Ngài chia sẻ rằng, dù trí tuệ nhân tạo hứa hẹn mang lại những bước tiến vượt bậc về hiệu quả và năng suất, những tiến bộ ấy không bao giờ được đánh đổi bằng cái giá là con người, vốn được Thiên Chúa dựng nên một cách đặc biệt theo hình ảnh Ngài. “Công nghệ không chỉ đơn thuần là một công cụ. Khi nó trở thành tiêu chuẩn để đánh giá mọi thứ, nó bắt đầu quyết định điều gì quan trọng và điều gì có thể bị loại bỏ, biến sự sáng tạo thành đối tượng khai thác và con người thành những bánh răng đơn thuần trong một hệ thống hướng tới hiệu năng ngày càng cao hơn.” (MH 92)

Đức Giáo Hoàng Lêô viết rằng những tiến bộ kỹ thuật đang đặt nhân loại trước một ngã rẽ quan trọng. So sánh thời điểm hiện nay với câu chuyện Tháp Baben trong Kinh Thánh, công trình mà con người xây dựng nhằm gạt Thiên Chúa ra bên lề, Đức Giáo Hoàng Lêô thách thức các lãnh đạo ngày nay tránh được “Hội Chứng Baben” mà ngài mô tả là “sự sùng bái lợi nhuận hy sinh kẻ yếu” (MH 10) và sử dụng con người như phương tiện để tối ưu hóa, thay vì những con người có giá trị tự thân được Thiên Chúa tạo dựng. “Do đó, sự lựa chọn chính không phải là giữa ‘có’ hay ‘không’ với công nghệ, mà là giữa việc xây dựng tháp Baben hay xây dựng lại Giêrusalem; giữa một quyền lực tuyên bố thống trị trời đất và một dân tộc cùng nhau làm việc trước sự hiện diện của Thiên Chúa để xây dựng lại bức tường chung sống huynh đệ.” (MH 9)

Trong mọi hoàn cảnh, phẩm giá con người phải luôn được đặt lên hàng đầu

Đức Giáo hoàng viết rằng, khi AI nhanh chóng thâm nhập vào hầu hết mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, điều thiết yếu là các nhà lãnh đạo, chính phủ, gia đình và các ngành công nghiệp phải cân nhắc tác động của công nghệ này đối với phẩm giá, sự phát triển toàn diện và tự do của con người – ngay cả khi điều đó đòi hỏi phải tiến chậm lại. Ngài cảnh báo rằng viễn cảnh thất nghiệp lan rộng – điều mà ngài gọi là một “thảm họa xã hội thực sự” – càng trở nên đáng lo ngại hơn khi “sự đổi mới thường chỉ được theo đuổi nhằm giảm chi phí và gia tăng lợi nhuận” (MH 151).

Magnifica Humanitas đề cập đến tác động của AI và công nghệ đối với giáo dục, việc nuôi dạy con cái, sức khỏe tâm lý, giao tiếp, sáng tạo, an ninh kinh tế, môi trường và nhiều lĩnh vực khác. Văn kiện cũng đưa ra những cảnh báo về chứng nghiện kỹ thuật số và “những hình thức nô lệ mới”, bao gồm bóc lột tình dục và nạn buôn người – và thậm chí là một lời xin lỗi mang tính lịch sử về những thời điểm trong quá khứ khi Giáo Hội đã dung thứ một số hình thức nô lệ. Từ “phẩm giá” xuất hiện 105 lần trong văn kiện: “Nếu kỹ thuật hứa hẹn sự giải phóng, nhưng lại tạo ra những hình thức lệ thuộc toàn cầu mới, thì nó mâu thuẫn với nguyên tắc cơ bản về phẩm giá con người.” (MH 173)

Sự khôn ngoan và tinh thần trách nhiệm đóng vai trò hết sức quan trọng

Khi đề cập đến AI, Đức Giáo hoàng Lêô viết rằng có “ba khía cạnh đặc biệt cần được xem xét cẩn trọng: khả năng dễ dàng đạt được kết quả, cảm giác về tính khách quan và sự mô phỏng khả năng giao tiếp của con người.” (MH 100)

• Văn kiện trích dẫn rằng, mặc dù AI có thể đơn giản hóa những nhiệm vụ phức tạp, việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ này có nguy cơ làm suy giảm khả năng sáng tạo và phán đoán của con người, thậm chí làm lu mờ sự thật khách quan.
• Mặc dù các hệ thống AI có thể tạo cảm giác khách quan, nhưng chúng ta dễ “bỏ qua thực tế rằng chúng phản ánh những giả định văn hóa của những người đã thiết kế và huấn luyện chúng”. (MH 100) Đức Giáo Hoàng bổ sung rằng không thể coi trí tuệ nhân tạo là “trung lập về mặt đạo đức” khi “đạo đức đó được quyết định bởi một số ít người.” (MH 107)
• AI cũng tiềm ẩn nguy cơ đặc biệt đối với các nhóm người dễ bị tổn thương – nhất là người trẻ tuổi và những người đang gặp khó khăn về mặt cảm xúc – những người khi tham gia vào các cuộc hội thoại mô phỏng với chatbot, “có thể dần đánh mất chính mong muốn tạo dựng những mối liên hệ chân thành giữa người với người”. (MH 100)

Ngài viết, vì những lý do này, tất cả những ai phát triển, quản lý và sử dụng công nghệ đều có trách nhiệm đặt ra giới hạn, hành động thận trọng và bảo vệ lợi ích chung.

AI và chiến tranh hiện đại

Đức Giáo Hoàng Lêô dành toàn bộ chương thứ năm của Magnifica Humanitas để bàn về sự căng thẳng giữa “văn hóa quyền lực và nền văn minh tình yêu”, trở nên gay gắt nhất khi công nghệ cho phép phát triển những hình thức chiến tranh mới và nguy hiểm. Ngài viết rằng máy bay không người lái, vũ khí tự động và các hệ thống vũ khí được hỗ trợ bởi AI có nguy cơ biến phán đoán luân lý thành những phép “tính toán”, làm che khuất những hậu quả nhân bản của chiến tranh và “biến hoạt động phòng thủ thành việc dự đoán các mối đe dọa, từ đó biến các nạn nhân thành dữ liệu”. (MH 198)

Đức Giáo Hoàng viết rằng khả năng giết chóc với hiệu quả chết người của máy móc – cùng với cám dỗ sử dụng chúng để tích lũy quyền lực – đã góp phần hình thành một “văn hóa quyền lực”, trong đó phán đoán luân lý bị thay thế bởi toan tính chiến lược. Vì lý do này, ngoài việc tự vệ nghiêm ngặt, ngài viết rằng “lý thuyết ‘chiến tranh chính nghĩa’, vốn thường được sử dụng để biện minh cho bất kỳ loại chiến tranh nào, giờ đã lỗi thời” (MH 192); “không có thuật toán nào có thể làm cho chiến tranh trở nên chấp nhận được về mặt đạo đức”. (MH 198)

Ngược lại, Đức Giáo Hoàng Lêô kêu gọi các Ki-tô hữu “xây dựng nền văn minh tình yêu”, noi gương Chúa Ki-tô và các thánh trong việc thúc đẩy hòa bình thông qua đối thoại, công lý và tình yêu. “Nền văn minh của tình yêu sẽ không nảy sinh từ một cử chỉ đơn lẻ hay ngoạn mục, mà từ tổng thể những hành động nhỏ bé và kiên định của lòng trung thành, đóng vai trò như một bức tường thành chống lại sự phi nhân hóa.” (MH 213)